Reset
Urtemugan gaude. 2026ko edizio honetan, Getxophotok hogei urte betetzen ditu, eta merezi duen bezala ospatu nahi dugu, ibilitako bidea baloratzeko aprobetxatuz, luzea baita.
Igarotako denboraren ideia bat egitearren: 2007. urtearen inguruan, Jaialdia jaio zenean, Britney Spears nerabe osteko izarra kaskamotz agertu zen mundura, bere irudiaren gehiegizko esposizio mediatikoagatik protesta egiteko, eta, aldi berean, iPhone-ren lehen modeloa merkaturatu zen, besteak beste, erretratuaren eta bat-batekoaren kode bisualak eraldatzeko, celebritien mundutik jende arruntaren bizitzaraino azkar biralizatuko ziren berberak, haien abusuarekin lotutako nahasmenduez ere kutsatuz. Hemendik hurbilago, Zubi Esekia Unescoren Gizateriaren Ondare gisa aitortu eta urtebete eskasera –titulu hori lortu zuen lehen euskal ondare-elementua–, Deustuko Zubia azken aldiz irekitzeko prestatzen ari zen, itsasontzi handiak Abratik Bilboko erdigunera iristen ziren garaiaren amaiera adieraziz. Bi hamarkada hauetan gauza asko aldatu dira, ikus-sorkuntzako tekniketatik eta sareko irudi-fluxuaren baldintzetatik gure lurralderaino, zeinak atzean utzi baitu bere iragan industrial ez oso atsegina, helmuga fotogeniko eta, Getxo bezalako leku batzuetan, instagrameagarri erebihurtzeko.
Urtebetetzeak, edozein efemeride bezala, denboraren adierazle indartsuak dira. Memoria berrikusteko eta balantzea egiteko uneak dira, zer geratzen den eta zer joaten den erabakitzeko uneak, gure historiaren zein zatiri eutsi nahi diegun eta, jada ordezkatzen ez gaituztenez, zeintzuei esango diegun agur erabakitzeko uneak. Normalean, erritualekin batera, urtemugak dolua eta berrikuntza dira, etapa baten itxiera eta beste baten hasiera, iraganaren ehorzketa eta energia berrituarekin etorkizunerako proiekzioa. Horregatik, PAUSA, PLAY eta REC-i eskainitako trilogiaren ondoren, edizio berezi honetako gaiak RESET izan behar zuen, sistema berrabiaraztera bultzatzen gaituen funtzioa.
Dena erre
Nobedadearen inperioan, modu iraunkorrean berrasmatzen da dena. Urtarrilero gimnasioak deika ditugu gorputza alda dezagun, eta irailero altzari cool merkeen markak, bizitzaz ezin dugunez aldatu, etxeko dekorazioa aldatzera animatzen gaitu. Berria denaren gurtza bereziki da zorrotza arteen alorrean, abangoardien erritmo historikoek eta berrikuntza estetikoaren fronte-lerroek bultzatuta, aldiro aldarrikatzen dutenak estilo baten heriotza eta hurrengoaren sorrera. Kulturaren historia reset egiteko makina ero bat da, heriotza edo, are okerrago, higadura, zaharkitze edo orainarekin bat ez etortze sententziak atsedenik gabe botatzen dituen birringailua. Eta horren kontrapartida: artista, obra edo lengoaia batzuek denboren zeinua harrapatzen dutela eta beste batzuek jada ez adierazten duten garaikidetasun-ziurtagiriak. Rimbaudek, 19 urterekin Europako literatura irauli zuen poeta sinbolistak (tori, Z belaunaldia!) zioen bezala, gaurkotasun handikoa izan behar da beti.
Paradoxa da kultura konpostatzeko birringailu bat dela: ezer ez da desagertzen, dena geratzen da, nahiz eta ezagutezina izan edo beste zerbaitetan itxuraldatu. Paisaia sortzen duten geruza geologikoek bezala, ideien eta haien formen historia garai guztietako arte guztien metaketa da. Edo konbinazio-joko bat, anagrama bat bezala, non hitz asko letra bereko konposizio desberdinetatik sortzen diren. Izen batzuk eta estilo batzuk beste batzuek ordezkatzen dituzte, balio artistikoa sortzen duenaren oinarria zalantzan jarri gabe, ez sorkuntzaren ideia, ez eta haren ekoizpen-arkuari eusten dioten erakundeak ere. Eloy Fernández-Portak Homo Sampler-en dioen bezala, azaleko kultura-aldaketaren paradigma bi artista gazte lirateke, kamera eskuan, honelako zerbait esanez: “Kultura? Begira nola hondoratzen den: filmatu eta YouTuben zintzilikatuko dugu, Pentsalari handien begiztatzea hondamendian ikustea izeneko kanalean”. Giuseppe Tomasi di Lampedusak El gatopardo eleberrian hain ondo adierazi zuen bezala, dena aldatu behar da dena berdin gera dadin.
Birprogramatu
Informatikaz dakitenek diote, akats informatiko gehienak berrabiarazteko botoiarekin konpontzen diren arren, ordenagailua ez dela inoiz erabat erreseteatzen: sistemaren akatsen aztarnak memoriaren lekuren batean diraute. Gezurrezko erreseteo hori, gauza beraren itzulera amaigabea berriro hutsetik hastetzat jotzen duena, 70eko hamarkadatik hona behintzat zalantzan jarri da. Artearen teoria kritikoaren ahots erradikalenek azpimarratzen dute, marjinetan ezkutatutako izenak berreskuratzea ezinbestekoa den arren, hori ez dela nahikoa izango kultura-kanonaren oinarriak zalantzan jartzen ez diren bitartean. Jenioa edo maisulana bezalako kontzeptuek eta horiek sostengatzen dituzten egiturek artearen eremua estutzen dute kanpoan utziz praktika herrikoiak, kolektiboak, artisauak edo ahozko tradiziokoak, baita horien inguruan elkartutako komunitateak ere. Baina ez hori bakarrik. Kritika horiek behin eta berriz esan dutenez, Kulturaren Historia, letra larriz, ezagutza unibertsal gisa transmititu zaiguna, bazterketa- eta indarkeria-prozesu sistematiko baten emaitza da. Gatopardismoaren azaleko aldaketetatik urrun, sistema berrabiarazteak funtsezko erreseteo bat eskatuko luke, oinarrien aurka jotzearen zentzu literalean.
Erabateko desordena programa lanean, Françoise Vergès politologoak “museo unibertsalaren” ideia aztertzen du, eta Louvre, proiektu zibilizatorio gisa museoaren gorpuzterik handiena, hartzen du aztergai. Frantz Fanon-en Lurreko kondenatuak pentsamendu dekolonialaren klasikotik ateratako adierazpen batetik jarri dio titulua bere liburuari Vergèsek, eta bere ustez, Louvrek, Mendebaldeko historia kulturalaren anbibalentzia biltzen du. Ilustrazioaren, Argien Mendearen eta Frantziako iraultzaren balio liberalen –berdintasuna, askatasuna, anaitasuna– semea denak XVIII. mendean hartu zuen gaur egungo itxura, esklaboen salerosketaren eta zuritasuna edertasunaren eta arrazionaltasunaren ideal gisa hartzen zen unerik gorenarekin bat eginez. Erregimen zaharraren eta berriaren arteko igarobidean, une gatopardista nagusia izan zena, Louvrek errege-bildumak heredatu zituen, eta Napoleonen kanpainetan Espainian, Italian, Grezian eta, jakina, Egipton lapurtutako objektuekin handitu zituen. Euren eremutik lapurtuz, testuingururik gabe erakusten dira, arte huts gisa, eta, aldi berean, museoaren papera baieztatzen du, dela hemeretzigarren mendeko burgesa, dela egungo arte garaikidea, munduaren desordenetatik at dagoen espazio-santutegi gisa, non, kanpoan gertatzen dena gertatzen dela ere, beti historia unibertsal bera idazten den.
Gaur egun puri-purian dago lapurtutako obrak Europako eta Ipar Amerikako museo handiek itzultzeari buruzko eztabaida. Hori da Beningo brontze ospetsuen kasua, Nigeriak British Museumi erreklamatu dizkionak, Moctezumako Penachorena, Vienako Museo Etnologikoan ikusgai dagoena, eta Quimbaya altxorrarena, Madrilgo Amerikako Museoan dagoena –Juan Covelli artista kolonbiarraren Altxor espekulatiboa lanaren objektua, Getxophoto 2022an aurkeztu zena–, Mexikoko gobernuak Austriari eta Kolonbiakoak Espainiari hurrenez hurren eskatzen dizkionak, edo 2003an Iraken inbasioan armada estatubatuarrak bereganatu zituen 15.000 objektu baino gehiago. Kontserbazioaren argudio zalantzagarriaz gain, erakundeek arrazoi funtsezkoago bat aipatzen dute: Mendebaldeko museoek lapurtutako obra guztiak itzuliko balituzte, edo obra horiek museo-narratiban berriz kokatuko balira gerrako harrapakin gisa edo sarraski-prozesuen lekuko gisa erakutsiz, Mendebaldeko historia osoa berridatzi beharko litzateke. Halako erreseteoa izango litzateke, non eraikin zibilizatzaile osoa kolapsatuta eroriko litzatekeen. Eztabaidak ez dio soilik antzinateko arteari eragiten, edo “etnografikoa” gaizki deitutakoari, edo Errenazimentuko arteari.
Beste eskala batean, eta beste inplikazio batzuekin, munduko arte moderno eta garaikideko museo nagusietako erakusketa iraunkorretan (MoMA, Tate edo Pompidou museoetatik Reina Sofia Arte Zentro Museo Nazionaleraino) hasitako aldaketen jatorrian ere badago hori. Aldaketa horiek, botere geopolitikoaren lekualdaketaren ondorio ere izan arren, kulturan burrunba egiten dute, identitate kolektiboaren erresonantzia-kutxa gisa.
Eraberritu ala hil?
Erronka handia da edozein kultur proiektutarako, bere neurria alde batera utzita. Getxophoton, ekimen independentea eta, beraz, zaurgarria denez, sistema erreseteatzeko marjina mugatua da. Jasangarritasunak eta erantzukizunak agintzen dute. Baina programa anitza eta orainarekin lerrokatua aurkezteko borondatea hor egon da hasieratik, bereziki komisariotza hiru urtean behin berritzeko erabakiaren bidez –ezohikoa eta oso osasungarria–. Horri esker, profil eta jatorri oso desberdineko ia 400 artista igaro dira Jaialditik, bertakoak, estatukoak eta nazioartekoak, sortzaile emergenteak eta argazkigintzaren izen handiak. Eta sei komisario guztira, horietako bakoitzak aurrekoaren lekukoa hartu du, gaien eta hiztegien espektroa zabalduz.
Alejandro Castellote izan zen lehena, PHotoEspañaren sortzaileetako bat izan zena. 2000ko hamarkadako nazioarteko argazkigintzaren panoramika bat eskaini zuen, artxiboei, herri-argazkiari eta Latinoamerikako eta Asiako sorkuntzari arreta berezia eskainiz. Ondoren, Frank Kalero etorri zen Italiako Fabricatik, OjodePez aldizkari enblematikoaren sortzailea. Getxophoto orduko argazkilaritza dokumentalaren erregistro berrietara hurbildu zuen. Eremu hori zabaltzen jarraitu zuen bere ondorengoak, Christian Caujolle komisario frantziarrak. Agence VU’ mitikoaren sortzaileetako bat izan zen Caujolle (2025ean hil zen, zoritxarrez, Jaialdiaren memoria emozionalean hutsunea utziz), eta “argazkiaren funtzio soziala” deiturikoaren aniztasuna erakutsi zuen, askotarikoa, ulertezina edo desberdina dena erretratatzeko. Jokin Aspuru zuzendari artistikoa komisario izan zuen Denbora-ri buruzko 10. urteurrenaren ondoren, Monica Allenderen zikloa hasi zen. Allendek argazkigintzak gaur egungo erronkei heltzeko duen gaitasun politikoa azpimarratu zuen, hala nola globalizazioa, gatazkak edo giza espeziearen etorkizuna. The Photographers’ Gallery-ko komisario digital gisa ere Londresen instalatuta, Jon Uriartek 2020an hartu zuen lekukoa pandemiak markatutako hainbat ediziotan, eta horrek balio izan zion Jaialdiaren ezaugarri nagusietako batzuekiko lotura berritzeko, hala nola espazio publikoaren erabilera eta irudimenaren rola, eta praktika teknologikoek “irudiaren” ideian bertan duten eraginari buruzko begirada espezifikoa sartzeko.
Nire kuradore etapa 2023an hasi zen eta muga horietan barneratzen jarraitu du. Argazkigintzaren eremutik zuzenean ez datorren Getxophotoko lehen komisarioa izanik, bertara hurbildu naiz arte bisualen berezkoagoak diren tresna eta galderekin, baina zentzu zabalean ulertuta. Ikuspegi hori, deskubritu dudanez, argazkigintzaren egungo galderekin bat dator. Arte hori, batez ere, mediala da, eta praktika garaikideetan konpondu gabeko gatazka berberak islatzen ditu. PAUSA, PLAY eta REC trilogia –irudiarekin dugun harremana definitzen duten komandoei erreferentzia eginez, eta azelerazioa, jokoa eta memoria bezalako problematiketan arakatuz– RESET-ekin ixten da, jakina, Getxophoto bezalako jaialdi batek, perspektiben aberastasun handia pilatu duenak, ziklo aldaketa bati aurre egin behar dion unearekin bat etorriz.
Edizio honetan, RESET-i buruz hainbat angelutatik hitz egiten duten proiektuak erakusteaz gain, Jaialdiaren beraren erreseteoa egiten dugu, oroitzapenen kutxa irekiz. Horretarako, aurreko edizioetan aurkeztutako lan batzuk jarri ditugu ikusgai, formatu instalatibo berriekin berriztatuta eta artxiboko materialen hautaketa zabalarekin. RESET bat barrurantz eta kanporantz, lorpenak ospatzeko, kritikak berrikusteko eta bide partekatua eskertzeko. Sistemaren berrabiatzea, bidaia berri bati ekin aurretik indarra hartzeko, eta espero dugu bidaia horretan zuek ere gure ondoan izatea.
Komisarioa
María Ptqk
1976an Bilbon jaioa, arteen eta kultura teknozientifikoaren arteko elkarguneetan espezializatutako komisarioa, ikertzailea eta kultura-kudeatzailea da María Ptqk. Ikerketa artistikoan doktorea da EHUn, Zuzenbidean lizentziaduna eta Zientzia Ekonomikoetan graduatua, DEA Nazioarteko Zuzenbide Publikoan Paris II–Sorbonnen eta Kulturaren Zuzenbidean Madrilgo Carlos III Unibertsitatean. Komisariatu dituen erakusketen artean, Soft Power (Amarika Proiektua, 2009), À propos du Chthulucène et ses espèces (Espace virtuel du Jeu de Paume, Paris, 2017), Ciencia fricción. Vida entre especies compañeras (CCCB Bartzelona eta Azkuna Zentroa, Bilbo, 2019-2021), Extinción Remota Detectada (LABoral, Gijón, 2022) eta Máquinas de Ingenio (Tabakalera, Donostia, 2023).
Breve historia del pimiento para uso de la vida extraterrestre (2017), Especies del Chthuluceno. Panorama de prácticas para un planeta herido (2019) eta Laboratorios ciudadanos: una aproximación a Medialab Prado (2021) taldean sortutako liburuak eman ditu argitara. Gaur egun Getxophotoko komisarioa da eta consonni argitaletxearen eta Daniel eta Nina Carasso Fundazioaren aholkularia. 2024tik .able arte, zientzia eta diseinuko aldizkari akademikoaren koordinazio editorialaren arduraduna da.